Trải dài qua nhiều thế kỷ lịch sử Việt Nam, Bộ sưu tập Sắc phong và Văn thư Hành chính Việt Nam tại Đại học Bang Pennsylvania (Penn State University) mở ra một góc nhìn hiếm có về hoạt động của nhà nước quân chủ, mối quan hệ giữa quyền lực chính trị và quyền lực tâm linh, cũng như văn hóa văn thư của Việt Nam thời tiền hiện đại.

Được lưu giữ tại Thư viện Sưu tập Đặc biệt Eberly Family thuộc Đại học Bang Pennsylvania, bộ sưu tập gồm 32 sắc phong và văn thư hành chính cấp cao có niên đại từ thời Lê (1428–1789) đến thời Nguyễn (1802–1945). Các văn bản đều được viết tay bằng chữ Hán (chữ Nho),  hệ chữ từng được sử dụng rộng rãi trong học thuật và hành chính nhà nước ở Việt Nam.

Quyền lực hoàng đế qua văn bản

Trong số những hiện vật nổi bật nhất về mặt thị giác của bộ sưu tập là các sắc phong. Không đơn thuần là văn bản hành chính, sắc phong còn là hiện thân của quyền lực hoàng đế, đồng thời kết nối triều đình với đời sống tín ngưỡng và cộng đồng tại nhiều địa phương.

Một số sắc phong ghi lại việc triều đình ban hoặc gia phong tước hiệu cho các vị thần. Thông qua những hoạt động này, các hoàng đế Việt Nam đưa những vị thần được thờ phụng tại địa phương vào một hệ thống thần linh được nhà nước chính thức công nhận. Các văn bản vì thế cho thấy một phương diện quan trọng của chế độ quân chủ Việt Nam: quyền lực của hoàng đế không chỉ được thực thi đối với quan lại, lãnh thổ và thần dân, mà còn được mở rộng về mặt biểu tượng đến thế giới thần linh gắn với từng vùng đất.

Chẳng hạn, một sắc phong được ban vào năm 1821, Minh Mạng năm thứ hai, gia thêm ba mỹ tự vào tước hiệu của một vị thần. Văn bản được viết trên giấy vàng, trang trí hình rồng và phượng bằng mực bạc cùng họa tiết mây bằng mực sẫm. Hình thức vật chất cầu kỳ của sắc phong cho thấy chữ viết, biểu tượng thị giác, nghi lễ và quyền lực chính trị có thể cùng hội tụ trong một văn bản duy nhất.

Văn thư của bộ máy nhà nước và hoạt động hành chính

Bên cạnh những sắc phong được trang trí công phu là các văn thư hành chính có hình thức giản dị hơn, cung cấp những tư liệu quý giá về cách thức vận hành của bộ máy nhà nước thời Nguyễn.

Các văn bản có niên đại từ Minh Mạng năm thứ 19 (1838) đến Bảo Đại năm thứ 19 (1944) bao gồm những tài liệu liên quan đến việc thăng chức, đơn từ, mệnh lệnh và trao đổi công vụ. Nhiều văn bản được viết trên giấy trắng thông thường, khác với chất liệu và hình thức trang trọng của sắc phong. Khi được đọc cùng nhau, chúng cho thấy nhà nước vận hành thông qua một mạng lưới trao đổi văn bản giữa nhà vua, quan lại và các cơ quan hành chính.

Khoảng thời gian mà bộ sưu tập bao quát đặc biệt đáng chú ý. Những tài liệu muộn nhất kéo dài đến thời kỳ Pháp thuộc, khi triều Nguyễn vẫn tồn tại nhưng quyền lực chính trị đã trải qua những biến đổi sâu sắc. Vì vậy, bộ sưu tập cho phép người nghiên cứu khảo sát những biến chuyển trong thực hành hành chính của Việt Nam qua các thay đổi chính trị lớn – từ một nhà nước quân chủ độc lập đến cấu trúc hành chính phức tạp của Việt Nam dưới chế độ thuộc địa.

Di sản chữ Nho

Bộ sưu tập đồng thời là nguồn tư liệu quan trọng về văn hóa chữ viết của Việt Nam trong lịch sử. Toàn bộ 32 văn bản đều được viết tay bằng chữ Hán, hay chữ Nho. Trong nhiều thế kỷ, Hán văn và chữ Nho giữ vị trí trung tâm trong hoạt động hành chính, học thuật, ngoại giao, nghi lễ và đời sống trí thức của Việt Nam.

Tuy nhiên, đến thế kỷ XX, nền văn hóa văn bản này dần suy giảm khi chữ Quốc ngữ trở thành hệ chữ chủ đạo. Penn State cũng đặc biệt nhấn mạnh việc sử dụng chữ Hán như một đặc điểm quan trọng của bộ sưu tập, bởi khả năng đọc và viết loại văn tự này ngày nay không còn phổ biến trong xã hội Việt Nam.

Đối với các nhà nghiên cứu hiện nay, giá trị của những tài liệu này vì thế không chỉ nằm ở nội dung văn bản. Thư pháp, hình thức văn bản, chất liệu giấy, họa tiết trang trí, niên đại, chức tước và các quy thức hành chính đều là những nguồn tư liệu vật chất giúp chúng ta hiểu cách tri thức và quyền lực từng được ghi chép, xác lập và truyền tải trong xã hội Việt Nam.

Từ kho lưu trữ đến bộ sưu tập số

Bản gốc của bộ sưu tập hiện được bảo quản tại Eberly Family Special Collections Library của Penn State. Phiên bản số hóa cho phép công chúng tiếp cận trực tuyến hình ảnh cùng các thông tin mô tả về tài liệu. Theo Penn State, bộ sưu tập số hiện chủ yếu sử dụng hình ảnh mặt trước của các văn bản do đơn vị kinh doanh cổ vật cung cấp, trong khi bộ sưu tập vật lý tại thư viện bao gồm đầy đủ 32 tài liệu.

Thông tin mô tả của từng tài liệu số có thể cung cấp nhiều dữ liệu chi tiết. Chẳng hạn, sắc phong Minh Mạng năm 1821 được mô tả với ngày tháng theo cả niên đại Việt Nam và Dương lịch, đặc điểm vật lý, thông tin về văn tự và ngôn ngữ, cùng phần phiên chép nội dung. Những dữ liệu này khiến bộ sưu tập trở thành nguồn tài liệu hữu ích không chỉ đối với các nhà sử học mà còn với những người nghiên cứu Hán Nôm, lịch sử tôn giáo và tín ngưỡng, văn bản học, thư pháp, văn hóa vật chất và nhân văn số.

Bộ sưu tập cũng cần được đặt trong một không gian rộng lớn hơn của di sản tư liệu Việt Nam. Những kho tư liệu Hán Nôm tương tự hiện còn được bảo tồn tại Việt Nam cho thấy sắc phong và văn thư hành chính có ý nghĩa đặc biệt đối với việc tái dựng lịch sử địa phương, giáo dục, tín ngưỡng, thiết chế chính trị và mối quan hệ giữa cộng đồng với nhà nước.

Đọc lịch sử Việt Nam qua văn bản

Nếu xem xét riêng lẻ, một sắc phong có thể ghi lại việc gia phong tước hiệu cho một vị thần; một văn thư hành chính có thể liên quan đến việc bổ nhiệm, một lá đơn hay một chỉ thị của chính quyền. Nhưng khi được đặt cạnh nhau, các tài liệu trong bộ sưu tập mở ra một bức tranh lịch sử rộng lớn hơn.

Chúng cho thấy một nhà nước được vận hành thông qua văn bản và chữ viết: phong tước và xác lập thứ bậc cho thần linh, bổ nhiệm quan lại, truyền đạt mệnh lệnh, tiếp nhận đơn từ và duy trì các mối quan hệ hành chính xuyên suốt những không gian và thời kỳ khác nhau. Đồng thời, sự thay đổi về hình thức và bối cảnh lịch sử của các văn bản cũng giúp chúng ta nhận diện những chuyển biến trong văn hóa chính trị và văn thư Việt Nam từ thời Lê, qua triều Nguyễn cho đến thế kỷ XX dưới chế độ thuộc địa.

Bộ sưu tập Sắc phong và Văn thư Hành chính Việt Nam vì thế là một điểm tiếp cận đáng chú ý để tìm hiểu quá khứ quân chủ Việt Nam – không chỉ thông qua những câu chuyện lịch sử được viết lại về sau, mà còn qua chính những văn bản đã từng trực tiếp tham gia vào quá trình xác lập và thực thi quyền lực.

Khám phá bộ sưu tập tại trang Bộ sưu tập của Thư viện Đại học Bang Pennsylvania (Penn State University Libraries).

Bộ sưu tập cũng có thể được truy cập trên nền tảng Digitizing Việt Nam: Sắc phong và Văn bản Hành chính Việt Nam